Jak i czym płukać nos i zatoki?

Uwaga: ten tekst ma charakter wyłącznie edukacyjny, nie służy samoleczeniu i nie może zastąpić indywidualnej konsultacji lekarskiej. Przed podjęciem zabiegów leczniczych zawsze skonsultuj się z lekarzem.

Roztwory do płukania nosa i zatok – izotoniczne i hipertoniczne

Preparaty do nawilżania i płukania (irygacji) jamy nosowej to najczęściej roztwory soli kuchennej, czyli chlorku sodu, czasem z niewielkim dodatkiem ksylitolu lub  innych soli (np. węglanu sodu, chlorku potasu). Czasem jest to woda morska, która także zawiera głównie chlorek sodu, z niewielkimi domieszkami innych soli. Nasza krew i inne płyny ustrojowe również zawierają sól, w stężeniu około 0,9%, czyli około 9 gramów soli na litr. Jeśli jakiś roztwór zawiera tyle samo soli, co ludzkie płyny ustrojowe, mówimy, że jest wobec nich izotoniczny lub izoosmotyczny i nazywamy go roztworem soli fizjologicznej. To znaczy, że nie ma różnicy ciśnienia osmotycznego pomiędzy płynem ustrojowym a danym roztworem. Roztwory do płukania nosa i zatok dzielą się na izotoniczne – o fizjologicznym stężeniu soli i hipertoniczne – o stężeniu soli większym, niż fizjologiczne. Skąd te różnice?  Jakie ma to konsekwencje dla naszych tkanek?

Jaki wpływ ma na tkanki roztwór izotoniczny, hipotoniczny i hipertoniczny?

Każdy z nas może przeprowadzić w domu eksperyment, a może niektórzy pamiętają podobny ze szkoły. Należy wziąć trzy plasterki warzywa – marchewki, rzodkiewki, ziemniaka – i umieścić je w szklankach. Do jednaj szklanki nalać czystą, zimną wodę, a do drugiej – solankę (można zrobić roztwór z łyżki soli na szklankę wody). Do trzecie szklanki można wlać sok z danego warzywa – ma on takie samo stężenie soli, jak w naszym warzywie. Po około godzinie wyjmujemy plasterki z roztworów. Co się z nimi stało? Ten wyjęty z czystej wody jest twardy i jędrny, napęczniały. Ten wyjęty z solanki – miękki, sflaczały, jakby zwiędły. Ten, który leżał w soku jest taki, jak był. Ani napęczniał, ani zwiądł. Dlaczego? Otóż woda zawsze przepływa w stronę większego stężenia soli – „dąży” do wyrównania stężeń. Siłę tego „dążenia” nazywamy ciśnieniem osmotycznym (oczywiście w znacznym uproszczeniu). Czysta woda (płyn hipotoniczny) napływa do komórek warzywa, ponieważ to tam jest większe stężenie soli, i powoduje pęcznienie. W szklance z solanką było odwrotnie – woda wypływała z tkanek warzywa do solanki (roztworu hipertonicznego). Można powiedzieć, że sól „wyciągała” wodę. Kiedy kawałek warzywa leży w roztworze izotonicznym (tutaj – we własnym soku), nie obserwujemy przepływu wody w żadną stronę, bo nie ma różnicy ciśnień osmotycznych.

Jaki efekt ma płukanie nosa i zatok roztworem izotonicznym i hipertonicznym?

Kiedy mamy katar i opuchnięte śluzówki nosa, nie chcemy powiększać obrzęku, prawda? Dlatego nie płuczemy jamy nosowej czystą wodą. Byłoby to dość nieprzyjemne, a poza tym woda wpływałaby do naszych tkanek i opuchlizna mogłaby się pogorszyć. Zastosowanie izotonicznego roztworu soli (tzw. soli fizjologicznej) jest neutralne – nie powoduje pogorszenia obrzęku, a pozwala łagodnie wypłukać zanieczyszczenia. Właściwe stężenie soli sprawia też, że sam proces nie jest bolesny, tylko neutralny i do zaakceptowania. Natomiast zastosowanie roztworu hipertonicznego – tzn. o większym stężeniu soli, niż w naszych tkankach – pozwala na naturalne zmniejszenie obrzęku błon śluzowych. Sól „wyciąga” wodę z tkanek błony śluzowej nosa i opuchlizna zmniejsza się. Nie jest to efekt silny, ale może przynieść ulgę.

Preparaty izotoniczne - do oczyszczania i nawilżania

Kiedy naszym głównym celem jest przepłukanie jamy nosowej z zalegającej wydzieliny i nawilżenie śluzówki nosa, powinniśmy wybrać preparat izotoniczny. Może to być roztwór soli fizjologicznej lub izotoniczna woda morska. Używamy jej jak kropli lub aerozolu do nosa, przed i po wydmuchaniu nosa. Przed – pozwoli to rozrzedzić wydzielinę i ułatwi oczyszczenie, a po – nawilży śluzówkę, aby zmniejszyć podrażnienie. Szczególnie ważne jest to w przypadku higieny nosa u niemowląt i małych dzieci.

Popularne preparaty do płukania nosa i zatok zwykle mają w zestawach saszetki z solą w odpowiedniej ilości. Po rozpuszczeniu zawartości saszetki w zalecanej ilości wody otrzymamy roztwór izotoniczny, o stężeniu soli fizjologicznej. Ważne, aby do przygotowania takiego roztworu używać tylko wody przegotowanej, aby nie było w niej śladów chloru. Mogłoby to podrażnić nos – każdy, kto zachłysnął się chlorowaną wodą na basenie, wie, jakie to nieprzyjemne. Gotowy roztwór do płukania nosa powinien być letni (w temperaturze ciała) lub w temperaturze pokojowej, zależnie od indywidualnych preferencji.

Preparaty hipertoniczne – pomagają zmniejszać opuchliznę

Kiedy obok efektu przemycia jamy nosowej chcemy zmniejszyć obrzęk błon śluzowych, możemy sięgnąć po roztwory hipertoniczne. Możemy kupić tzw. hipertoniczne wody morskie w kroplach lub aerozolu. Działają łagodniej, niż leki obkurczające śluzówkę i nie powodują efektu wysuszenia. Aby płukać nos i zatoki roztworem hipertonicznym, należy – zgodnie z instrukcją producenta zestawu – użyć do przygotowania roztwpru dwóch saszetek soli, zamiast jednej.

Jak płukać nos i zatoki?

Każdy zestaw do irygacji, który składa się z butelki i saszetek z solą, ma także dołączoną instrukcję. Przed użyciem należy ją dokładnie przeczytać. Zazwyczaj cały proces nie jest trudny ani nieprzyjemny. Przed wykonaniem zabiegu płukania należy wydmuchać nos i stanąć nad umywalką lub wanną, lekko pochylając się do przodu. Spokojnie oddychając ustami, wprowadzić wylot butelki z roztworem do jednego nozdrza i ścisnąć, aby roztwór wpłynął do nosa. Wypłynie on drugim nozdrzem, a częściowo może ustami. Następnie należy powtórzyć zabieg na drugiej dziurce nosa. Potem należy delikatnie wydmuchać nos i przez około godzinę nie kłaść się ani nie trzymać głowy odchylonej do tyłu. Przez ten czas warto mieć pod ręką chusteczki, ponieważ resztki roztworu mogą jeszcze wypływać z nosa, zwłaszcza przy pochyleniu do przodu. Resztkę niewykorzystanego roztwory należy wylać, a butelkę umyć i pozostawić do wyschnięcia.

Jeśli roztwór spłynie do gardła, należy go wypluć. W przypadku połknięcia nic się nie stanie – roztwór nie jest szkodliwy. Kiedy wykonujemy zabieg pierwszy raz, warto mieć obok osobę do pomocy. Ważne, aby zachować spokój i cały czas spokojnie oddychać przez usta. Sam zabieg nie jest bolesny ani trudny.

Dzbanek do płukania nosa

Ekonomiczną i wygodną alternatywą dla używania butelek z zestawów do płukania nosa jest stosowanie specjalnego dzbanka do płukania nosa . Stosowanie go jest delikatniejsze, niż w przypadku ściskanych butelek, ponieważ przepływ płynu odbywa się jedynie dzięki sile grawitacji. Do dzbanka dołączona jest także miarka na sól kuchenną, dzięki której nie trzeba kupować saszetek uzupełniających, wystarczy użyć czystej, warzonej soli kuchennej (sól kamienna lub kolorowa, „himalajska” nie nadają się do tego). Roztwory można przygotować także z użyciem wagi kuchennej. Dla otrzymania roztworu izotonicznego należy odważyć 9 gramów soli na 1 l wody (odpowiednio: 4,5 g na 0,5 l i 2,2 g na 2,25 l), a do roztworu hipertonicznego 18 gramów soli na 1 l wody (odpowiednio: 9 g na 0,5 l i 4,5 g na 2,25 l). Najlepiej sól zalać wrzątkiem, aby zabić wszelkie zarazki, a roztwór zastosować po ostudzeniu. Dzbanek jest łatwy do utrzymania w czystości – można wyparzać go wrzątkiem. Odpowiednio używany posłuży przez wiele lat.

Kiedy nie należy płukać nosa i zatok?

Czasem istnieją przeciwwskazania do płukania nosa i zatok. Należą do nich m.in.: stany po operacjach w obrębie jamy nosowej, uszu i gardła, urazy i rany w tych miejscach, infekcje i zatkanie ucha, niedrożność (zatkanie) przewodów nosowych i słuchowych, niektóre wady anatomiczne, przetoki itp. Osoby z zaburzeniami równowagi także powinny uważać, ponieważ płukanie wymaga pochylenia się do przodu i powoduje niewielkie zmiany ciśnienia w obrębie jam twarzoczaszki, co może sprzyjać upadkowi. Jednym słowem – kiedy w obrębie nosa, gardła i uszu dolega Ci coś więcej, niż „standardowy”, niepowikłany katar, to powstrzymaj się z płukaniem jamy nosowej. W takich przypadkach zawsze, koniecznie skonsultuj się z lekarzem. Zawsze też poradź się lekarza, jeśli chcesz wykonać płukanie nosa u dziecka. Nigdy też bez konsultacji z lekarzem nie płucz nosa innymi płynami, niż sól fizjologiczna lub roztwory z zestawów dostępnych w aptece. Łatwo możesz sobie zaszkodzić i doprowadzić do pogorszenia swojego stanu.

Więcej poradników znajdziesz na Empik Pasje w dziale Zdrowie.

Zdjęcie okładkowe: źródło: shutterstock.com