W 20. rocznicę historycznej daty 1989 Oficyna Wydawnicza Volumen i wydawnictwo Bellona we współpracy z Europejskim Centrum Solidarności, Narodowym Centrum Kultury, Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz Stowarzyszeniem Pokolenie przedstawiają kolekcję książek nazwaną Kanonem Literatury Podziemnej.


Celem przedsięwzięcia jest pokazanie wielkiego wkładu podziemnego ruchu wydawniczego w polską kulturę – utrwalenie w świadomości współczesnego pokolenia obrazu tzw. drugiego obiegu wydawniczego lat 1976-1989 jako przestrzeni, w której działali najlepsi z najlepszych pisarze, poeci, dziennikarze. Lista książek jest tak dobrana, aby obraz ten był obrazem wolnej wspólnoty poszukiwań i sporów, swobodnej umysłowo i zróżnicowanej estetycznie, aby zawierał i reprezentował wszystkie lub prawie wszystkie główne gatunki literackie, aby pokazywał wielkie bogactwo duchowe pozaoficjalnego życia tamtej epoki. Za kryterium formalne wydawcy przyjęli fakt pierwszego wydania dzieła w drugim obiegu; czyli na Kanon składają się książki wybrane spośród tych, które w drugim obiegu miały swoją premierę, które nieprędko ujrzałyby światło dzienne albo i wcale, a być może nie zostałyby napisane, gdyby nie powstała fenomenalna przestrzeń wolnego słowa, jaką stworzył niezależny ruch wydawniczy - zjawisko niespotykane na skalę światową. Komunistyczna reglamentacja obowiązywała nie tylko w sklepach spożywczych, ale i w księgarniach. Niektóre produkty literackie były po prostu nie do kupienia.

Do 1990 roku, czyli do chwili likwidacji cenzury, w drugim obiegu ukazało się ok. 5000 książek i broszur, z czego przynajmniej 1000 to utwory literackie, które osiągnęły łączny nakład kilku milionów egzemplarzy
Projekt przewiduje wydanie 23 książek z dziedziny literatury pięknej - jeszcze nie tak dawno zakazanych! - które będą się ukazywały co dwa tygodnie.


O Kanonie napisali teoretycy i znawcy literatury:

Tomasz Burek: Wysokonakładowe reedycje książek jeszcze ćwierć wieku temu oficjalnie zakazanych to niepowtarzalna okazja, żeby utrwalić w świadomości współczesnych Polaków obraz „drugiego obiegu” jako wspólnoty mieniącej się odcieniami, wspólnoty poszukiwań i sporów, umysłowo swobodnej i estetycznie zróżnicowanej. Poezja, nowelistyka, rozmaite odmiany powieściopisarstwa, proza dokumentu osobistego, esej, felieton, pamflet i satyra – bez mała wszystkie główne gatunki literackie są w Kanonie Literatury Podziemnej reprezentowane. […]

Michał Głowiński: Pomysł serii wydawniczej, zawierającej książki wydane w latach Polski Ludowej w obiegu poza cenzuralnym oceniam jako znakomity. Podziemny ruch wydawniczy był wielkim dziełem polskiej inteligencji: autorów, wydawców, redaktorów, drukarzy – i stanowi trwały wkład w polską kulturę. Nie tylko tamtych lat, ale także dzisiejszą – i zasługuje na trwałą pamięć. […] Projekt serii obejmuje pozycje najwybitniejsze i najważniejsze. Jego zaletą jest to, że przy wyborze pozycji […] kierowano się kryteriami merytorycznymi i historycznymi, nie mającymi nic wspólnego z dzisiejszymi podziałami politycznymi i ideologicznymi. Jest to wielka zaleta tak pomyślanej serii, godna szczególnego podkreślenia. […]


Literatura podziemna nie tylko krzepiła, nie tylko pocieszała w latach beznadziei a potem w nocy stanu wojennego. W podziemiu pisarze i publicyści prowadzili spory o najważniejsze polskie sprawy, zadawali prowokujące, trudne pytania i udzielali czasem bolesnych odpowiedzi. Dociekali istoty stalinizmu w jego klasycznej sowieckiej postaci (jak czynił Julian Stryjkowski w powieści Wielki strach), jak i polskiej, bierutowskiej (Zyta Oryszyn, Czarna iluminacja, Madam Frankensztajn, Ryszard Bugajski Przesłuchanie). Zastanawiali się nad tym, co spowodowało, że wielu intelektualistów polskich przyjęło komunizm jako nową wiarę (Jacek Trznadel, Hańba domowa). Próbowali opisać realny socjalizm w jego schyłkowej fazie (Kazimierz Brandys, Nierzeczywistość). Prześmiewczo portretowali najważniejsze figury rządzącej partii komunistycznej, jak czynił to wybitny poeta i szachista Janusz Szpotański (za swe satyryczne utwory otrzymał wyrok 3 lat więzienia). Piotr Wierzbicki ukazał komunizm jako system precyzyjnie działającego, wszechogarniającego kłamstwa (Struktura kłamstwa). Wiesław Saniewski sięgnął po metaforę wielkiego więzienia, które wypacza ludzi i odbiera im wolę życia (Nadzór).

Dla Antoniego Pawlaka doświadczeniem istoty PRL był pobyt w wojsku. W Kanonie prezentujemy jego relację o zasadniczej służbie wojskowej (Książeczka wojskowa), pierwszy w literaturze powojennej nieuszminkowany obraz ludowej armii. Andrzej Kijowski analizy demoralizowanego przez realny socjalizmu społeczeństwa PRL podjął się w ważnym eseju Rachunek naszych słabości, który również chcemy przypomnieć, wraz z innymi najwazniejszymi tekstami tego pisarza. Stefan Kisielewski wskazywał na absurdy systemu w swych Felietonach zdjętych przez cenzurę. Dla Kazimierza Orłosia miarą upadku, w jakim się w latach siedemdziesiątych znalazła Polska, był ogromny wzrost konsumpcji alkoholu. Jego Cudowna melina miała ostrzegać przed tą plagą, dotykającą zarówno rządzących jak i rządzonych, władzę i zwykłych ludzi. Do tej znanej powieści dołączamy Historię „Cudownej meliny” – opowieść o drodze pisarza do opozycji. Choć okres „Solidarności” (1980-1981) napełnił serca Polaków nadzieją, to jednak nie wszyscy stracili wówczas zmysł krytyczny. Janusz Głowacki w swoim przewrotnym opisie losów robotnika ze Stoczni Gdańskiej (Moc truchleje) uderzył w tony bynajmniej nie heroiczne. Ta wyrafinowana językowo powieść i dziś wydawać się może nieprawomyślna, wręcz bluźniercza.

Szczególnie ważnym dla twórców podziemnych doświadczeniem był stan wojenny. To, jak widział go zaangażowany od wielu lat po stronie opozycji Marek Nowakowski, pokazują jego sztandarowe dzieła tego czasu – Raport o stanie wojennym i Notatki z codzienności. Warto wspomnieć, że za swą buntowniczą, bezkompromisową postawę prozaik ten w roku 1984  przesiedział kilka miesięcy w więzieniu pod zarzutem szkalowania PRL. Ogromną wartość dokumentalną, jak i literacką, ma Kadencja Jana Józefa Szczepańskiego, stojącego do 1983 roku na czele Związku Literatów Polskich, zlikwidowanego za niepokorność przez gen. Czesława Kiszczaka. Groza wojny polsko-jaruzelskiej zdawała się nie docierać do Jarosława Marka Rymkiewicza, piszącego gdzieś nad Wigrami swe piękne i nasycone mądrym patriotyzmem Rozmowy polskie latem roku 1983. On już wtedy wiedział, że komunizm upadnie, a Polska zostanie…

Dwie pierwsze: Jarosława Marka Rymkiewicza "Rozmowy polskie latem roku 1983" i Janusza Głowackiego "Moc truchleje", ukazały się w grudniu 2009 roku. W styczniu Czytelnik otrzyma Andrzeja Kijowskiego "Rachunek naszych słabości" i Antoniego Pawlaka "Książeczkę wojskową", w następnych miesiącach kolejne, poza wymienionymi także książki Juliana Stryjkowskiego, Mariana Brandysa, Kazimierza Brandysa, Zyty Oryszyn, Janusza Andermana, Janusza Szpotańskiego, Jana Walca, Jacka Bocheńskiego, Ryszarda Bugajskiego, Jacka Trznadla, Tadeusza Korzeniewskiego. Ostatnie książki Kanonu – dwie antologie: poezji w wyborze Leszka Szarugi i eseju w wyborze Macieja Urbanowskiego, ujrzą światło dzienne we wrześniu 2010 roku. Nie pozostaje zatem nic innego jak tylko czytać…

Słowami Tomasza Burka zapraszamy:
Drodzy Czytelnicy, czytajcie Kanon Literatury Podziemnej!