Otwarta w tym tygodniu w Muzeum Narodowym w Warszawie wystawa twórczości Józefa Pankiewicza jest ewenementem w historii polskiego muzealnictwa. Wernisaż poprzedziła realizacja programu badawczego: przeprowadzono serię badań fizykochemicznych, które pozwalają określić m.in. skład farb na paletach. Dokonano także obserwacji i dokumentacji zagadnień techniczno-technologicznych, które służą prezentacji sposobu pracy artysty od strony warsztatu. Technologia pomaga poznać naturę artysty - czy był precyzyjny, jak rozwiązywał problemy malarskie, jak konstruował obraz.

Wystawa Józef Pankiewicz (1866 - 1940). Życie i dzieło. Artyście w 140. rocznicę urodzin to pierwsza zakrojona na tak szeroką skalę wystawa monograficzna Józefa Pankiewicza od czasu wystaw urządzonych po śmierci artysty - w Krakowie (1946), Warszawie (1947) i Olsztynie (1948/49). Jej celem jest wszechstronna prezentacja jego dorobku twórczego, na który składają się obrazy olejne, rysunki oraz grafiki.

Józef Pankiewicz należy do najwybitniejszych artystów w historii sztuki polskiej XX wieku. Ten wszechstronnie wykształcony intelektualista o ogromnej wrażliwości i kulturze, chłodny analityk zgłębiający teoretyczne podstawy sztuki, przez całe życie dążył do absolutnej perfekcji warsztatu malarskiego i graficznego. Należał do malarzy nowatorów - był otwarty na awangardowe prądy w sztuce europejskiej, a własną twórczością oraz działalnością pedagogiczną wyznaczył kierunki rozwoju malarstwa polskiego 1 poł. XX w.

Swoją drogę artystyczną Pankiewicz rozpoczynał z pozycji XIX-wiecznego realizmu, był - obok Władysława Podkowińskiego - polskim pionierem impresjonizmu w jego najczystszej, francuskiej redakcji, następnie, u schyłku XIX w. zwrócił się ku wyrafinowanej estetyce symbolizmu. Po 1900 r., spędzając wiele lat we Francji, zainteresował się malarstwem postimpresjonistów, podejmował także eksperymenty bliskie założeniom kubizmu i fowizmu. Z fascynacji twórczością Cezanne’a i Bonnarda wyprowadził indywidualną formułę koloryzmu, podporządkowanego jednak ścisłej dyscyplinie w budowie form. Ostatnia ewolucja twórczości Pankiewicza dokonała się w oparciu o wzory sztuki klasycznej i zaowocowała wzmocnioną harmonią układów kompozycyjnych, subtelnością rozwiązań kolorystycznych oraz  niezwykłą szlachetnością malarskiego tworzywa. Trudno przecenić zasługi Pankiewicza jako pedagoga, który wywarł wpływ na ukształtowanie artystów reprezentujących dwie ważne formacje w sztuce europejskiej i polskiej - postimpresjonistyczną i ekspresjonistyczną awangardę z kręgu Ecole de Paris oraz malarstwo kolorystyczne Komitetu Paryskiego.

Chemia sztuki
Po raz pierwszy przy okazji wystawy monograficznej Muzeum Narodowe w Warszawie zdobyło się na wysiłek nie tylko organizacji samego pokazu dzieł. Zrealizowano program badawczy mający na celu zagadnienia warsztatowe artysty. Przeprowadzono serię badań fizykochemicznych (analiza materiałów użytych do malowania obrazu - pigmenty, spoiwa, płótno), które między innymi pozwalają określić skład farb na paletach, oraz obserwacje i dokumentację zagadnień techniczno-technologicznych, które służą prezentacji sposobu pracy artysty od strony warsztatu. Technologia pokazuje materialną warstwę dzieła sztuki i opowiada o naturze artysty - na przykład czy był precyzyjny, jak rozwiązywał problemy malarskie, jak konstruował obraz. To swego rodzaju obserwowanie żywej historii sztuki.

Pankiewicz odbywał wiele podróży zagranicznych, odwiedzał muzea, inspirowały go rozwiązania techniczne szkół starych mistrzów, na ich tradycji technicznej i technologicznej.
Opracowanie wystawy Józefa Pankiewicza to absolutny ewenement w historii polskiego muzealnictwa. Obejmowało pracę na kilku płaszczyznach, czyli - ze strony historii sztuki przygotowywanie informacji o malarzu, szczegółowe odtworzenie życiorysu, ustalenie listy obiektów i sprowadzenie ich do muzeum, oraz ze strony konserwacji prezentację artysty od strony technologicznej. Dzięki tej pełnej współpracy zwiedzający mogą podziwiać niezafałszowany przegląd twórczości Pankiewicza - gdyby obrazy nie były w kompletny sposób przygotowane nie poznalibyśmy myśli autora i jego warsztatu.

Przebadano około 250 próbek materiałowych (farby, płótno, drewno) oraz wykonano około trzech tysięcy fotografii. W ten sposób powstała dokumentacja, która pomaga przeprowadzać analizy porównawcze (porównywanie obiektów). Programem tym MNW wpisuje się na światową listę muzeów badających swoje szkoły malarstwa narodowego.

Ekspozycja jest prezentacją wybranych dzieł Józefa Pankiewicza - około 200 obrazów olejnych, 150 rysunków i 100 grafik - natomiast towarzyszący jej katalog obejmie całość jego artystycznej spuścizny, zarówno dzieła istniejące, jak i zaginione, opatrzone wyczerpującym komentarzem naukowym. Wystawa Józef Pankiewicz (1866 - 1940). Życie i dzieło. Artyście w 140. rocznicę urodzin będzie prezentowana w Muzeum Narodowym w Warszawie do 26 marca.

opr. M.W.