Dzieła Pawła Jasienicy, jednego z najważniejszych popularyzatorów historii Polski po II wojnie światowej, powrócą wkrótce do księgarń. Książki nękanego przez cenzurę i objętego zakazem druku w czasach PRL-u pisarza przez kilka ostatnich lat znowu stały się niedostępne dla czytelników. Jako pierwsza ukaże się Polska Piastów ze wstępem córki pisarza Ewy Beynar-Czeczott. Premierę zaplanowano na 10 maja tego roku.

Dwa areszty dla książek
Książki Jasienicy były nieobecne w polskich księgarniach od 1999 roku, kiedy ukazała się nakładem Czytelnika Rzeczpospolita Obojga Narodów. Pisma, objęte już raz zakazem druku w 1968 roku przez PRL-owską cenzurę, ponownie trafiły do aresztu na wniosek sądu, przed którym toczył się od kilku lat proces o prawa autorskie do twórczości Jasienicy. Wyrok wydany przez warszawski sąd 28 grudnia 2006 roku, przyznający prawa jedynej córce pisarza Ewie Beynar-Czeczott, zniósł zakaz druku i pozwolił na podjęcie decyzji o wznowieniu książek autora Polski Piastów. Premierę pierwszego tomu dzieł pisarza poprzedziło o tydzień inne ważne wydarzenie - 3 maja prezydent Lech Kaczyński w uznaniu twórczości naukowej i literackiej uhonorował pośmiertnie Pawła Jasienicę Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.

Personalista w PRL-u
Paweł Jasienica to pseudonim Leona Lecha Beynara, absolwenta historii Uniwersytetu Wileńskiego, pisarza, dziennikarza i eseisty, autora książek prezentujących personalistyczną wizję historii w czasach, gdy na polskich uczelniach i w księgarniach niemal niepodzielnie panowała dialektyka marksistowska. Nic dziwnego zatem, że w czasach PRL-u autor Polski Piastów był przez oficjalną naukę wykpiwany, a jego dziełom odmawiano waloru poważnych prac popularyzatorskich. Nie zniechęcało to czytelników, którzy oceniali książki Jasienicy bardzo wysoko i przez wiele lat właśnie z nich czerpali najchętniej wiedzę o przeszłości swojego państwa. Niektórych tytułów zostali jednak pozbawieni - w 1968 roku pisarz został objęty zakazem druku i usunięty ze Związku Literatów Polskich. Od tego momentu do śmierci w 1970 roku pisał praktycznie do szuflady. Nawet po śmierci nie doczekał się od państwa pełnej rehabilitacji, choć niektóre z jego książek zostały wznowione.

Po 1989 roku twórczość Jasienicy przeżyła renesans. Rozważania o wojnie domowej doczekały się czterech wydań, a Rzeczpospolita Obojga Narodów - sześciu i wielu dodruków. Hossa nie trwała jednak długo. Od 1999 roku nie ukazała się w naszym kraju ani jedna książka sygnowana nazwiskiem Pawła Jasienicy. Zostały one „zaaresztowane” na wniosek sądu w wolnej Polsce. Przyczyną był proces Ewy Beynar-Czeczott z pasierbem autora Polski Piastów, synem drugiej żony pisarza. Córka Jasienicy wytoczyła proces po otrzymaniu w 2002 r. z Instytutu Pamięci Narodowej teczki swojego ojca. Wynikało z niej, że druga żona pisarza i matka jego pasierba, Nena O'Bretenny, przez wiele lat donosiła służbom bezpieczeństwa na Jasienicę. Do swojej śmierci w 1997 r., po której spadkobiercami praw autorskich został jej syn i córka Beynara, wdowa po pisarzu nie przyznała się do współpracy z bezpieką.

Małżeństwo z agentką
Z dokumentów IPN wynika, że Nena O'Bretenny otrzymała od SB „zlecenie na Jasienicę” w połowie lat 60. Celowo uczęszczała na jego spotkania autorskie, a w końcu, by poznać go osobiście, zaczepiła pisarza na ulicy i poprosiła o pomoc przy opracowaniu materiału na temat siedemnastowiecznej historii miłosnej Halszki Ostrogskiej. Po pewnym czasie autor Rzeczpospolitej Obojga Narodów, od kilku lat wdowiec, poprosił Nenę o rękę, nie mając pojęcia, że zgodę na jego ślub musiała wydać konfidentce działającej jako TW „Ewa” (po zawarciu małżeństwa jako TW „Max”) bezpieka.

O'Bretenny  donosiła SB nie tylko na Jasienicę, ale również na jego przyjaciół i znajomych, do których związek z pisarzem umożliwił jej dostęp, m.in. na Kisielewskich, Bartoszewskich, Wańkowiczów, Stommę, Słonimskiego, Grochowiaka, kardynała Wyszyńskiego i wielu innych. Ostatni donos na męża dotyczył pogrzebu Jasienicy i osób, które wzięły udział w pożegnaniu pisarza.

Ewa Beynar-Czeczott po zapoznaniu się z zawartością teczki ojca uznała, że syn Neny zwanej Maciosią, Marek O'Bretenny, nie ma moralnego prawa do dziedziczenia praw autorskich do dzieł Jasienicy. Rozpoczęcie procesu nie było łatwe. Mimo pisma historyków IPN o roli TW „Ewa-Max” w inwigilowaniu jej ojca, ośmiu adwokatów, do których zwróciła się córka Jasienicy, odmówiło prowadzenia sprawy mającej związek z IPN-em i agentami. Dopiero dziewiąty zdecydował się na wytoczenie sprawy o uznanie Neny O'Bretenny i jej syna za niegodnych dziedziczenia po Jasienicy.

Jasienica odzyskany
Podczas rozprawy w grudniu ubiegłego roku warszawski sąd przyznał prawa autorskie do dzieł Jasienicy wyłącznie jego córce. Marek O'Bretenny, który tradycyjnie nie stawił się w sądzie, otrzymał prawo do zatrzymania księgozbioru pozostawionego przez pisarza.

Przez ostatnie tygodnie trwały negocjacje dotyczące ponownej edycji dzieł Jasienicy. Zadania podjęło się wydawnictwo Prószyński i S-ka. - Dzieła Pawła Jasienicy powrócą na rynek księgarski w ciągu najbliższych dwóch lat - zapowiada Renata Smolińska z warszawskiej oficyny. - Serię otworzy najsłynniejsza praca eseisty - Polska Piastów. Następnie ukażą się kolejne tomy trylogii: Polska Jagiellonów i Rzeczpospolita Obojga Narodów. Ten ostatni tytuł zostanie wydany w trzech woluminach. W rocznicę urodzin autora, w listopadzie 2007 roku, na rynku pojawi się jego Pamiętnik, którego pierwsze wydanie ukazało się w drugim obiegu ponad 22 lata temu - mówi Smolińska.

Czytelników czeka prawdziwa uczta związana z odkrywaniem także mniej znanego oblicza Jasienicy. Wznowienia doczekają się m.in. reportaże, które miały swoją premierę ponad pół wieku temu: Wisła pożegna zaścianek (wydanie pierwsze w 1951) i relacja z podróży po Chinach Kraj nad Jang Tse (1957). Wznowiony zostanie także słynny esej Rozważania o wojnie domowej (pierwsze wydanie ukazało się w drugim obiegu około 1980), który w nowym, zaskakującym także dziś świetle ukazał mit rewolucji francuskiej i krwawo stłumione powstanie w Wandei.

Wszystkie książki ukażą się w jednolitej serii graficznej, a pierwsze wydania - w twardej oprawie.

Magdalena Walusiak