Polish Elements

Tytuł albumu – Polish Elements – nietrudno byłoby przetłumaczyć jako „Polskie żywioły”.

Wedle słownikowej definicji żywioł to „potężne lub groźne zjawisko naturalne”, ale także „gwałtowne zjawisko niezależne od naszej woli”, „krąg czyichś zainteresowań”, „grupa ludzi tworzących pewną zbiorowość” czy też „element treści”. W bardziej filozoficznym ujęciu może on również stanowić jedną z podstawowych składowych tworzących otaczającą nas rzeczywistość. Według starożytnych filozofów tymi najprostszymi elementami były ogień, woda, powietrze i ziemia, które w różnych proporcjach organizowały świat. Koncepcje te rozwijano dalej, odnosząc je choćby do – rzekomo – budulców ludzkiego organizmu: krwi, flegmy, jasnej i czarnej żółci, mających warunkować charakter człowieka. Alchemicznoideowe dywagacje są wprawdzie interesujące, lecz oddalają nas nieco od muzyki… A właściwie wcale nie, bowiem ideę wydobycia esencji, wyabstrahowania tego, co najbardziej zasadnicze i wyraziste, można uznać za myśl przewodnią płyty Polish Elements. Tu, niczym w zaczarowanym tyglu, gotowały się różne składniki, by wydobyć z nich to, co najistotniejsze, typowe i zarazem charakterystyczne dla muzyki polskiej – zarówno na przykładach kompozycji z odległej przeszłości, jak i tych całkiem współczesnych, stylizowanych na muzykę dawną i czerpiących z folkloru.

Urodzony w Warszawie Franciszek Lessel (ok. 1780–1838) pochodził z rodziny o muzycznych korzeniach – jego ojciec, Wincenty, emigrant z Czech, również był kompozytorem i to właśnie u niego pobierał pierwsze nauki. Jako młody chłopak grywał w kwartecie smyczkowym (m.in. wraz z Karolem Kurpińskim i Karolem Lipińskim, wybitnymi twórcami przełomu stuleci) i realizował się jako pianista. W 1799 roku wyjechał do Wiednia i przez dekadę kształcił się u Josepha Haydna, zaliczając się do nielicznych Polaków, którzy mieli taką możliwość. Wedle świadectw epoki miał należeć do grona najbardziej cenionych przez Papę studentów. Po 1809 roku zamieszkał na stałe w kraju, koncertował w Krakowie i Warszawie, a także udzielał lekcji. Mimo to jego życie nie było usłane różami – zmagał się z problemami finansowymi i niedocenieniem wynikającym z nieszlacheckiego pochodzenia.

Znaczną część późniejszych lat spędził, wykonując prace niezwiązane z muzyką: był administratorem majątków ziemskich, m.in. Gzikowa pod Kaliszem czy dóbr Marii Wirtemberskiej w Pilicy. Od 1837 roku aż do śmierci pracował jako inspektor Gimnazjum Gubernialnego w Piotrkowie Trybunalskim. Nie zaniechał jednak komponowania – tworzył głównie pieśni i muzykę kameralną, przeznaczoną do domowego muzykowania, dla przyjemności, nierzadko wprowadzając do niej także elementy bardziej wirtuozowskie.

Obok Kwartetu smyczkowego B-dur op. 19, Kwartet fletowy G-dur op. 3 jest drugim dziełem tego rodzaju, które w całości przetrwało do naszych czasów. Napisany podczas wiedeńskiego pobytu Lessla i tam po raz pierwszy wydrukowany w 1806 roku, odznacza się niepowszednią elegancją i znakomitym opanowaniem stylu klasycznego. Pomimo estetycznych naleciałości Josepha Haydna pozostaje jednym z najciekawszych przykładów polskiej kameralistyki przełomu XVIII i XIX wieku. Utrzymany zgodnie z typowym wzorcem formalnym w czterech częściach, ujmuje przejrzystością i płynnością narracji. Pierwsze ogniwo, oparte na formie sonatowej, zachwyca nie tylko zwiewnym, lekkim tonem, lecz także drobnymi efektami humorystycznymi, nagłymi akcentami czy pochodami chromatycznymi, zwłaszcza na początku. Druga część, Adagio, opiera się na kontraście wobec poprzedniej – marsowy początek wprowadza nastrój większej powagi, by wkrótce ustąpić zadumanej, spokojnej kantylenie fletu. Menuet, choć wyraźnie oddaje charakter tego nobliwego tańca, wnosi także elementy kojarzące się z polskim idiomem: burdonowe, długo wytrzymywane kwinty w wiolonczeli oraz akcenty na słabych częściach taktu, przywodzące na myśl tańce typu mazurowego. Finał, utrzymany w formie wariacji, przywodzi z kolei na myśl choćby melodyczną swobodę i prostotę Mozarta.

Choć kolejne utwory dzieli od Kwartetu Lessla blisko 200 lat, kontrast wcale nie okazuje się tak duży, jak można by się spodziewać. Władysław Słowiński (1930–2024) zajmował się nie tylko kompozycją, lecz także dyrygenturą i organizowaniem życia muzycznego, głównie w stolicy. W latach 50. zdobył wykształcenie u Tadeusza Szeligowskiego (kompozycja), Waleriana Bierdiajewa, Stanisława Wisłockiego (dyrygentura) i Adolfa Chybińskiego (muzykologia) na uczelniach w Warszawie i Poznaniu. Później pracował jako dyrygent Państwowej Opery w Poznaniu, a w latach 1970–73 pełnił funkcję dyrektora artystycznego Polskich Nagrań. Pozostawał czynnym dyrygentem i współpracownikiem m.in. Teatru Wielkiego w Łodzi oraz Teatru Wielkiego w Warszawie. Aktywnie działał w Związku Kompozytorów Polskich – jako sekretarz generalny oraz prezes oddziału stołecznego. W 1986 roku powołał do życia Warszawskie Spotkania Muzyczne, których przez trzy dekady był dyrektorem artystycznym.

Jego język dźwiękowy wyrasta z estetyki neoklasycznej – to muzyka przejrzysta i lekka, w której nietrudno usłyszeć echa czasów Haydna i Mozarta, a także wcześniejszych epok. Jest to szczególnie widoczne w Suicie dla Zamku Królewskiego – reminiscencjach barokowych na flet i trio smyczkowe z 1996 roku. Pobrzmiewają w niej refleksy muzyki czasów stanisławowskich, co nie jest przypadkiem, ponieważ Stanisław August Poniatowski chętnie sięgał po flet. Z pięciu części trzy stanowią czytelne stylizacje dawnych, XVIII-wiecznych
tańców: druga to żartobliwy polonez, nieco dysonansowy i karykaturalnie powykrzywiany; gawot w części czwartej zachowuje ogólny schemat rytmiczny, lecz jego myśl muzyczna jest bardziej kanciasta i wykracza poza klasyczną harmonikę; natomiast Gigue w finale zwraca uwagę swoją rytmiczną niefrasobliwością, a solową linię fletu co chwila zakłócają interwencje pozostałych instrumentów. Z tanecznością kontrastują ogniwa śpiewne: Aria w części trzeciej, o bezpretensjonalnie rozwijającej się linii z subtelnymi ozdobnikami, oraz otwierające całość Preludium, nieco bardziej nowoczesne, brzmiące jakby z oddali, niczym dalekie echo wielokrotnie odbitej przeszłości.

Do napisania kompozycji domykającej projekt Polish Elements został zaproszony Piotr Pudełko (1997–), kompozytor, aranżer, saksofonista, absolwent Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach. Za swoje dzieła otrzymał liczne nagrody i wyróżnienia, m.in. w Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim im. H.M. Góreckiego w Katowicach za Pater Noster na chór mieszany a cappella, a jego utwory wykonywały choćby zespół wokalny „Art’n’voices” oraz Chór Filharmonii Śląskiej. W swoim dorobku ma kompozycje solowe, kameralne, wokalno-instrumentalne, chóralne oraz orkiestrowe.

Jego Fantazja na tematy polskie ma w zamierzeniu oddawać charakter muzyki polskiej: narodowych tańców, melodii i jej jedynego w swoim rodzaju idiomu. W krótkiej, wręcz miniaturowej formie przewijają się echa twórczości m.in. Grażyny Bacewicz czy Henryka Wieniawskiego, będące swego rodzaju hołdem i wyrazem miłości do muzyki naszego kraju. Niejednokrotnie daje się odczuć sugestię konkretnego tańca czy afektu, która jednak – jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki – znika, ustępując miejsca kolejnej. Stylizacje melodii ludowych czy quasi-ludowych zmieniają się w barwnym kalejdoskopie pomysłów, tematów i skojarzeń.

Bartosz Witkowski

Muzycy:
Sonos Kwartet:

Małgorzata Hlawsa - flute
Marta Huget-Skiba - violin
Anna Grzybała - viola
Joanna Urbańska- Mikszta - cello

Utwory:

Franciszek Lessel – Kwartet Fletowy G-dur, op.3:
1. Allegro  (8:48)
2. Adagio  (3:57)
3. Minuetto Allegro  (4:54)
4. Allegretto  (6:40
Władysław Słowiński – Suita dla Zamku Królewskiego – reminiscencje barokowe na flet i trio smyczkowe: 
5. Preludio  (2:17)
6. Scherzando alla polacca  (4:50)
7. Lento, quasi una aria  (3:15)
8. Generoso alla gavotta  (1:48)
9. Gigue  (3:29)
Piotr Pudełko - 
10. Poemat na tematy polskie  (9:19)