Władysław Bartoszewski - ...mimo wszystko. Wywiadu rzeki księga druga.

To jest twój świat,
innego mieć nie będziesz...

Skoro jestem między ludźmi, to muszę wypracować jakąś zasadę współżycia, współpracy, elementarnej solidarności. Nie ma ludzi „w ogóle”! Każdy z nich ma swoje doświadczenie, swoją pamięć, swój lęk i ból. Wniosek: SZUKAJ PŁASZCZYZN WSPÓŁDZIAŁANIA.

Michał Komar: Podejmujemy rozmowę w lecie 2007 roku.
Kim pan jest?

Władysław Bartoszewski: Poważnie?

Poważnie.

Skończyłem osiemdziesiąt pięć lat. Jestem starym człowiekiem. Starym, to znaczy mocno doświadczonym przez historię mojego miasta, mojej ojczyzny, Europy, świata – i starającym się wysnuć z tego jakieś wnioski na przyszłość. A mniej poważ- nie, to powiedziałbym, że zaliczam się do kategorii dość aktywnych, ruchliwych staruszków, którzy mają życzliwy, nie zaś wątrobiany stosunek do ludzi i świata.

Dlaczego?

Dlaczego mam życzliwy stosunek do ludzi? Długo by opowiadać.

Byłbym wdzięczny...

No to spróbujmy. Od lata 1939 roku do lata 1989 roku, a więc przez pół wieku, żyłem w warunkach zmuszających do stawiania oporu. Byłem więźniem Auschwitz. Byłem żołnierzem konspiracji. Brałem udział w Powstaniu Warszawskim. Po wojnie działałem w opozycji antykomunistycznej. W latach 1946–1954 byłem dwukrotnie więziony. Potem przez kilkanaście lat konspirowałem na własną rękę, współpracując z rozgłośnią polską Radia Wolna Europa. Sześćdziesiąte urodziny – w „stanie wojennym” w 1982 roku – obchodziłem w ośrodku internowania. To trudne doświadczenia. Ale proszę pamiętać, że ja się do nich nie garnąłem. Był jakiś stan obiektywny, niezależny od mojej woli, do którego należało rozumnie określić swój stosunek, nie tracąc przy tym – pod żadnym pozorem – szacunku do samego siebie. Tak wybrałem, więc taki jestem.

Co to znaczy – rozumnie?

Z zasady unikam ogólnikowych rozważań filozoficznych. Wolę konkrety. W czasie oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 roku włączyłem się jako ochotnik do pracy służb sanitarnych. Straszna to sprawa dla siedemnastolatka wychowanego w czasach pokoju, nienawykłego do widoku krwi, nieludzkiego cierpienia, trupów. Nosiłem do szpitala ofiary bombardowań, często w trakcie nalotów. Czy zmniejszałem w ten sposób swoją szansę na przeżycie? Wiedziałem, że bomba nie wybiera. Rozumne więc było to, że mogłem komuś pomóc. I przezwyciężając lęk, pomagałem.

A teraz przykład z czasów późniejszych. Z więzienia zostałem zwolniony w sierpniu 1954 roku. Nadchodził czas „odwilży”. W marcu 1955 roku Zgromadzenie Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego uznało, że wyrok z 1952 skazujący mnie na osiem lat więzienia za szpiegostwo był bezprawny. Latem 1956 zacząłem publikować na łamach tygodnika „Stolica” cykl poświęcony dziejom najnowszym Warszawy „Z notatek kronikarza 1939–1944”, a w tygodniku „Świat” – „Kronikę wydarzeń Powstania Warszawskiego”. Byłem świadom, że nie będę mógł napisać wszystkiego. Tak, rezygnowałem z pewnych tematów czy analiz. Rozumne było to, że mogłem przekazać czytelnikom sporą część wiedzy o Powstaniu... Nie pełną, bo wyposażony w instrukcje cenzor do tego by nie dopuścił, ale sporą – i uczciwą. Do szuflady nie pisałem.

Dlaczego?

Bo do szuflad nie mam zaufania... Ale tak się złożyło, że w styczniu 1978 roku zostałem współzałożycielem Towarzystwa Kursów Naukowych, następnie zaś wykładowcą Uniwersytetu Latającego. To było forum, na którym mogłem mówić pełnym głosem o Polskim Państwie Podziemnym, Powstaniu... Czyli robiłem to, co pewien procent świadomych rodaków robił od Października 1956 roku: nie licząc na suwerenność wojskową i polityczną, starałem się w miarę skromnych możliwości przybliżać mój kraj do pełniejszej suwerenności duchowej.

Nie unikając przy tym kłopotów...

Kłopoty wliczałem w ryzyko przedsięwzięcia, tak jak inni jego uczestnicy.

Mam przed sobą notatkę z londyńskiego „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” z 29 lutego 1980 roku: „21 lutego odbyła się w Warszawie rozprawa rewizyjna wniesiona przez adwokata Jana Olszewskiego w głośnej sprawie Władysława Bartoszewskiego, skazanego przez Kolegium do spraw wykroczeń na 5 tysięcy złotych grzywny za to, że prowadził wykład z historii Polski w ramach Uniwersytetu Latającego Towarzystwa Kursów Naukowych. W roli świadków wystąpili członek Polskiej Akademii Nauk – profesor Jan Kielanowski i profesor Jerzy Jedlicki. Ten ostatni stwierdził, że on sam – a nie Bartoszewski – zorganizował wykład. Bartoszewski oświadczył, że chociaż nie on zwoływał to zebranie, to jednak prowadzenie wykładów z historii Polski uważa za swój społeczny obowiązek. Żadna kara go od tego nie powstrzyma i nie zastraszy i nadal będzie takie wykłady prowadził, gdy tylko zajdzie tego potrzeba. Argumenty świadków nie wpłynęły na opinię orzekających, którzy mieli już wyraźne dyspozycje od swoich władz i od innych czynników i karę grzywny utrzymali w mocy w tej samej wysokości”.

No, widzi pan, coś za coś... W sumie opłacalne... Ale to nie koniec. Bo pół roku później wybuchł strajk w Stoczni im. Lenina. A jedną z konsekwencji zmian politycznych wynikających z porozumień gdańskich i powstania „Solidarności” było niewątpliwe osłabienie cenzury. Dzięki temu w 1981 roku III Program Polskiego Radia mógł nadać cykl moich sześćdziesięciu siedmiu audycji „Dni walczącej stolicy. Kronika Powstania Warszawskiego”, wysłuchany przez setki tysięcy odbiorców. Czyli znów krok dalej. Potem zaś przekazałem taśmy Radiu Wolna Europa, które emitowało „Dni walczącej stolicy...” od końca lipca do pierwszych dni października 1984 roku.

Czy działał pan wedle jakiegoś planu? Wiem, że to pytanie naiwne, ale nie sposób go nie zadać po przeczytaniu artykułu Twoja rola w pracy społeczno-politycznej opublikowanego przez pana w konspiracyjnej „Prawdzie Młodych” w listopadzie 1943 roku. Miał pan wtedy 21 lat.
„...Zwalczaj atomizację naszego społeczeństwa. Zrozum sam i wpajaj w innych przekonanie, że Polska to nie kilkadziesiąt milionów «sobiepanów», ale wielki Naród, mający wspólne cele i wspólne obowiązki wobec historii, że dolą i niedolą jesteśmy związani na śmierć i życie, że zbrodnią jest reagować na nieszczęście dopiero wtedy, gdy się samemu zostanie zagrożonym.
Zwalczaj fałszywe społecznictwo, manię wiecowania, dysput, rozszczepiania włosa na czworo, «liberum veto». Nie poddawaj się wilkom w owczej skórze: chorym psychicznie histerykom, «wodzom». Broń w życiu społecznym praw rozumu, z zasady bądź nieufny wobec wszelkich prądów antyintelektualnych, nie daj się porwać mętnym teoriom metafizycznym «made (przeważnie) in Germany», w filozoficznej kuchni niemieckiej wypiekanym...
Bądź czynnikiem zgody, czynnikiem dobrze pojętego kompromisu. Całkowitej nieustępliwości, izolacjonizmu, niechęci do współpracy i porozumienia z przeciwnikiem nie uważaj za cnotę stałości. Dopatruj się w tym raczej ciasnoty umysłowej i zbadaj, czy nie kryje się tam na dnie zła wola. Ale nim tej pewności nie nabierzesz – nie rzucaj oskarżeń na wiatr, bo postąpisz niegodziwie, będziesz śmieszny i mały. Dbaj o czystą atmosferę i o «fair play». Wzbudzaj u siebie i u innych obrzydzenie do podstępu dywersji, machiawelizmu i szantażu.
Pamiętaj, że jest piękną polską tradycją przed wszelkimi obradami, ważnymi decyzjami wzywać pomocy Ducha Świętego. Kultywuj tę tradycję. Jeśli nie możesz do tego skłonić zgromadzenia, mów chociaż sam w sobie: «Veni Creator Spiritus » – «Przyjdź Duchu Święty, przyjdź, oświeć mnie, żeby moje myśli, moje słowa, moje rany były z pożytkiem dla Ojczyzny. Żeby mojego sądu nie zaćmił gniew, zacietrzewienie, upór, prywata ani pycha».
...Nie potępiaj i nie gloryfikuj pochopnie ludzi. Staraj się wpływać, aby ośrodki dyspozycyjne dostawały się tylko ludziom rozumnym i uczciwym. Zdobywaj kwalifikacje polityczne i żądaj legitymowania się nimi od tych, którzy pragną czynnie działać. Pamiętaj, że co innego jest widzieć po chrześcijańsku w człowieku brata, a co innego powierzać mu bez zastanowienia ster ważnych spraw.
Pracuj nad wprowadzeniem do polityki zasad moralności: głoś że nie tylko «racja stanu» decyduje o dopuszczalności czynu, że są jeszcze zasady etyczne. Tylko wtedy nabierze nasza historia prawdziwego rozmachu, gdy wyzbędziemy się przekonania, że małoduszna przebiegłość może zastąpi brak istotnych wartości, że blichtr i pozór pokryje jakoś coś niewypracowanego, nieprzemyślanego, niepełnego. Bądź pionierem uczciwości i konsekwencji”.
Nawiasem mówiąc, tekst napisany sześćdziesiąt cztery lata temu, w czasie okupacji hitlerowskiej, jest boleśnie aktualny w wolnej Polsce 2007 roku...

Autorowi – przyjemnie, obywatelowi – gorzko... Mógłbym się dziś pocieszać swoim doświadczeniem i wiedzą historyczną, mógłbym powtarzać, że widziałem w życiu rzeczy i straszniejsze, i głupsze niż te, na które dziś patrzę. No, widziałem, no, przeżyłem, ale to wcale nie znaczy, że godzę się na powielanie idiotyzmów w mojej ojczyźnie... Ale pan pytał o plan. To nie jest właściwe słowo. U podstaw wszelkiego planowania leży przekonanie o wysokim prawdopodobieństwie osiągnięcia zamiaru. Budowniczy domu ma projekt, zebrane materiały, pieniądze, murarzy oraz – to ważne – pewność, że miejscu, które wybrał na budowę, nie grozi żaden kataklizm. Z życiem jest trochę inaczej. Niekiedy zupełnie inaczej.